M. Kürşad ATALAR ile Röportaj

[Zeynepder4]

ÖzgünYürüyüş adına Araştırmacı-Yazar M. Kürşad Atalar İle İslam’ın Sokaktaki Yeri Üzerine Yapılan Söyleşi

Öncelikle şuan ne tür çalışmalar yapıyorsunuz, herhangi bir dergi veya dernekle beraber misiniz?

Şu an herhangi bir derneğe veya bir dergiye üyeliğim yok. Fikrî çalışmalara gelince onlar devam ediyor. Gerek telif yazma yönünde gerek tercüme yönünde. Zaman zaman da yazı isteyen dergi veya sitelere de âcizane bir şeyler yazıp gönderiyorum. Halen telif eser olarak, “Düşüncenin Okullaşması” isimli kitabımın çalışması sürüyor ve bu yıl içinde kamuoyuna sunulur diye tahmin ediyorum. Birkaç ay önce Ziyaüddin Serdar’ın “İslam, Bilim ve Kültürel İlişkiler” adlı eserini tercüme ettim ve yayınlandı. Şimdi Toshihiko İzutsu’nun “Kur’an’da Allah ve İnsan” adıyla yayımlanmış olan kitabını yeni tercümesini yaptım; nasip olursa Pınar Yayınları’ndan çıkacak. Ama bu kez ismi “Kur’an’da Tanrı ve İnsan” olacak. Bunun dışında da birkaç tane telif çalışması düşünüyorum. İnşALLAH  netleşince kamuoyu ile paylaşırım.

Hocam On Tez ve Düşüncede Devrim isimli kitaplarınıza nerden ulaşabiliriz? Dışarıda bulmak kolay olmuyor…

Anlam Yayınları’ndan ulaşabilirsiniz.

Hocam, özellikle şu sıralar özellikle gençler de; İktibas çevrelerinden yetişen insanların sokaklarda ve pratik hayatın içinde olmadığına dair bir görüş var. Ne söylemek istersiniz bu konuyla ilgili.

Bu durum tarzla ilgili bir şeydir. Aslında yöntem konusunda bir farklılık var. Evet, bazen sokakta olmak gerekir. Bazen durmak, bazen ise koşmak gerekir. İşte bu durumların hangisinin ne zaman uygulanacağı önemli bir sorudur. Şimdi sokağa çıkmak ne demektir buna bakalım. İlk önce, eğer sistemi yıkıp yerine yenisi kuracağız diyerek sokağa çıktıysanız bir daha geri dönemezsiniz. Ya devrimi yaparsınız, ya da size baskı, işkence vs. uygularlar yahut da memleketten kovarlar, vs vs. Yani sokağa çıkan grubun buna hazırlıklı olması, elemanlarının bu zor durumu göğüsleyebilecek durumda olmaları gerekir. Yani sokağın iyi tahlil edilmesi gerekir. Devrim söylemleriyle çıkılan sokağın sistem içi söylemlerle çıkılan sokaktan farklı olduğunu iyi bilmek gerekiyor. Buradaki tahlil farkına göre insanlar sokağa çıkıyor veya çıkmıyor. Yani bir değerlendirme farkı var. Gruplar bu konuda farklı düşünüyorlar. Bu farklılıkların konuşulup, tartışılıp çözülmesi gerekiyor bir arada olmak adına.

Bugün dışarıdaki gruplar aynı gibi gözükür. Hâlbuki aralarında yöntemsel farklılıklar vardır. İnsanların düşüncelerinin billurlaştığı alanların başında gelir yöntem konusu. Farklılaşmayı burada daha net görürsünüz. Bu ne demektir? Yönteminde farklılık bulunanın, düşüncesinde de farklılık vardır. Buradaki farklılıklarda uzlaşmaya varırsak birlikte sokağa çıkarız, varamazsak çıkmayız. Ama sonuçta bu tür ihtilaflı meseleleri çözmek gerekir diye düşünüyorum.

Türkiye’de bugün birçok dernek, vakıf, yapı vs. ama kaliteli düşünce yok. Daha doğrusu, düşünce sahibi olduğunu söyleyen insanlarda ciddi zafiyetler var. Bugün sokağa çıkma veya çıkmama konusundaki fikirler olgunlaşmamış. Asıl sorun bu. Bir konuda bir takım doğru düşünceler var ama bunlar ayrı ayrı yerlerde. Sistematik bir yapıda değil. Vücudun organlarına benzetirsek, bizde her uzuv sanki ayrı ayrı yerde duruyor. Bunların bir araya gelmesi gerekir. Bu da fikri ve ilmi çalışmayla olur öncelikli olarak. İnsan yola çıkmadan önce onun planını yapar. Şuradan gideceğim, buradan gitmeyeceğim gibi. Bu plan program ise bilgiyle olur. Bilmeden, nasıl hangi yolun nereye götüreceğini söyleyebilirsin? Bu bilgiler eksik olursa sonuç elde edemezsin. Böyle bakarsan, sokak ikinci derecede önemli olur. Sokağa çıkmayalım anlamında söylemiyorum ama bunun bir zamanı, yeri vs. vardır. Önceliklerde yeri yoktur diyorum sadece. Bununla beraber sokakta atılan sloganlar ve protestoların içeriği de önemli bir sorundur. Bunların da tartışılması gerekir.

Toparlayacak olursak, sokağa çıkmanın bizatihi bir değeri yoktur. Sokağa ne sebeple çıkıldığı önemlidir. Bakıldığında sokağa zırt pırt çıkarak, sokağa çıkmanın kalitesini düşürenler de var. Herşeyin enflasyonu değerini azaltır, bunu unutmayalım. O sokaklarda Müslümanları temsil ediyorlar. Daha dikkatli ve düşünerek iş yapmalarını umarım.


DEVAMI GELECEK

[Zeynepder4]

Sizin hakkınızda, Gazali tarzı bir çizgi izlediğiniz söyleniyor. Bu konu hakkındaki düşünceleriniz nelerdir?

Ben Gazali’yi bir konuya örnek olarak veriyorum. Gazali’yi her alanda model göstermek yanlış olur. Fakat Gazali’yi bir sorunu isabetli teşhis etmesi ve tedavisinin de nasıl olacağını göstermesinde yani bir sorunu çözme yönteminde model olarak gösterebiliriz.

Düşüncede Devrim kitabımın Tasavvuf bölümünde Gazali’yi olumsuz bir örnek olarak verdim. Fakat Gazali’nin bu dönemden önce filozoflarla atıştığı bir dönemi vardır. “On Tez”de, “Düşüncenin Okullaşması”nda bu manada örnek gösteriyorum. Burada Gazali doğru teşhis yapmıştır, çözüme ilişkin de çok güçlü argümanlar içeren tezler sürmüştür ve etkili olmuştur. O gün Gazali’nin karşılaştığı sorunun neredeyse tıpatıp aynısı, bugün bizim modernizm ile karşılaştığımız sorundur, dolayısıyla tarihte de bir örneğimiz var diyorum. O zaman ne yapılmışsa şimdi de benzerinin yapılması lazım diyorum. Gazali’yi bu konuda örnek veriyorum.

Açıkçası orada Gazali’nin ismi de önemli değil. İslam ümmeti o dönemde felsefenin yol açtığı sorunlarla baş etmeye çalışmış, önce Mu’tezile sonra Kelam ekolünü üretmiştir. Gazali’nin ifadesine göre -ki ben de kabul ediyorum- bunlar Yunan felsefesiyle uğraşırken, kullandıkları dil ve kısmen de içerik yüzünden başarılı olamamışlardır. Gazali, bu sorunu görmüştür ve felsefenin çökertilmesi gerektiğini söylemiştir. İki sene felsefe kitapları okumuş, bir sene tahlil etmiş, bunlardan sonra Mekâsıd-el Felâsife’yi sonra Tehâfet-el Felâsife’yi yazmıştır. Bunlarla birlikte felsefecilerin küfür noktalarını, nötr noktalarını ve alınabilecek noktalarını tasnif etmiştir. Gazali’den sonra felsefenin beli kırılmıştır. Arkasından felsefeyi diriltmek için İbni Rüşd gelmesine rağmen başarılı olamamıştır.

Sonuç olarak bizde modernite, o gün Yunan felsefesinin toplumda yaptığı etkiyi yapmıştır. Bundan dolayı bizim de modernizm’e Gazali’nin tavrının benzerini göstermemiz gerekiyor. Önce İslam’ı sonra moderniteyi çok iyi bileceksin, modernizm’i eleştirip, bunun küfür noktalarını, nötr noktalarını ve alınabilecek noktalarını açık açık tasnif edeceksin. Sonra küfre girenlere de kâfir-müşrik diyeceksin. Nitekim Gazali; Farabi ve İbn. Sina için; “Bunlara da kâfir demek gerekir” demiştir. Bizim şahıslarla değil, fikirlerle uğraşmamız gerekiyor. Örneğin “İslam bir özgürlük manifestosudur” deniliyor, özgürlük İslami bir kavram değildir. “İslam bir ibadet manifestosudur”. Bu tür tespitler önemlidir. Yanlışsa atılmalıdır, fakat ya doğruysa… Şu ana kadar bu tür tespitler oldu mu? Rahmetli Ercümend ÖZKAN’ın benzer tespitleri vardı, “Demokrasi hevâya uyma rejimidir” dedi, Kur’âni bir kavramla bağlayarak bir formülasyon yaptı; ortalık darmadağın oldu, bir sürü tartışma çıktı. Bu tür tespitler yapabilmek önemlidir. Şu şartlarda, bir tespitin yanlışı varsa, çok da önemsenmemelidir. Etrafta bir sürü yanlış var, o da onlardan biri olur. Mesela sonradan bir yazarımız çıktı Demokrasi Risalesi yazdı, demokrasiyi övdü; bunun Ercümend ÖZKAN’ın tezi karşısında bir dayanıklılığı olabilir mi? Olamaz, çünkü bu, Kur’an’a dayalı bir sözdür.

Özgürlük gibi bir kavramı Müslümanlar hala içselleştirebiliyorsa -kimse alınmasın- biz şu anda Gazali’nin söylediği Kelamcılar dönemini yaşıyoruz demektir. Sorunlar hala çözülememiş demektir. Sorunlar nasıl çözülür? Mesela Seyyid Kutub “Bugünkü toplumlar cahiliye toplumlarıdır, kendilerine Müslüman deseler dahi” demiştir. İlmî açıdan bakıldığında buna karşı çıkılabilir mi? Sonra “Tasavvuf ayrı bir dindir”, “İslam insanları kullara kulluktan kurtarıp, tek Allah’a kul ettirmek için gelmiştir”, bunlar doğru tespitlerdir, başka ne denilebilir ki? Bizim sorunumuz, konuları billurlaştırıp bu şekilde tek cümlelik özlü sözler haline getirememektir. Bunlar tek bir cümle fakat altlarında neler var neler… Biz bu tür cümleleri, Gazali’nin yaptığı gibi düzenli, sistematik hale getirebilirsek sorun çözülür. Biz bunları yaptığımızda, bırak sokağa çıkmayı, dünyada kimse karşımıza çıkamaz. İslam hakkıyla temsil edildiğinde, Allah’ın izniyle her coğrafyayı Müslümanlaştırabilme gücüne sahiptir. Bu öncelikli bir sorundur.

Doğrusu, bizim eksiklerimiz var. Bunları gidermemiz lazım. Şu anda geleceğe dair tek ümit vaat eden alternatif İslam’dır. Biz de ümit vaat ediyoruz, fakat fiilimizle değil potansiyelimizle. Bu yüzden yapmamız gereken bu potansiyeli faaliyete geçirmektir. Bu da çalışarak olur.

[Zeynepder4]

Bu konuları Düşüncenin Okullaşması kitabımda daha açık izah ediyorum. İnşALLAH  yayınlandığında kamuoyu bu konuları daha net tartışabilecek. Bu konuları bazı yerlerde ufak ufak açıklıyorum ama o kitapta daha derli toplu var. Bu konu, kitabın ilk makalesindedir, kitaba adını veren 60-70 sayfalık bir bölümdür. Daha çok manifesto üslubuyla yazılmıştır. Özellikle manifesto üslubuyla yazdım çünkü orada bir iddia var. Bu iddiayı güçlendirmek için üslubu da ona uygun olmalıydı.

Özgürlük gibi, bu tür konuları çözüme kavuşturmak için tartışmak gerekiyor. Hakkın batılın karşısında her zaman hâkim çıkacağını bilen Müslümanlar olarak, sorunlarımızı tartışarak çözümleyebiliriz. Biz yeter ki hakka ulaşmaya çalışalım. Hakkın birazının ortaya çıkması dahi batılı -devirmese bile- etkiliyorsa hakkın kendisi geldiğinde batıl onun karşısında durabilir mi? Her tarafta batıl hâkimse, hak fiilen gelmemiş demektir. Kur’an haktır ama bunun somut karşılığını görmek ister. Kur’an’ın somut karşılığı, yani yetkin Müslümanlar yok ise, Kur’an ne yapsın? Bu durumda Kur’an tıpkı toprağa gömülü hazine gibi olur. Sorun onun ortaya çıkıp aktifleştirilmesi, faaliyete geçirilmesi, yani bilinmesidir. Kur’an’ın bilinmesi ise doğru anlaşılması yani bizim fıkhî terminolojimize göre, ulemâmızın olması demektir. Klasik ulemâ değil de, Kur’an’ın kastettiği manada ‘bilenler’imizin olması demektir. Her şeyin başı bilmektir. Bilmeyince yanlış yapılır. Önce İslam’ı, sonra dünyaya hâkim olan görüşü bilmek gerekir. Bu ikisini bilmeyen, bugünkü dünyada Kur’an’ın tanımladığı ulemânın içine giremez.

Gazali’de filozofların fikirlerini biliyordu. Bundan dolayı kendisinde sorunun çözümüne ilişkin bir sorumluluk gömüştür. Çözüp çözemediği önemli değildir, eleştirilebilir. Bu konuda çalışması takdir edilmelidir, üzerine düşeni yapmıştır, etkisini de göstermiştir. Tasavvufa meyletme konusunda da eleştirilmelidir, sonuçta insandır yani. Hz. Osman bile bugün rahatlıkla eleştirilebilir, Gazali neden eleştirilmesin?

Kimin, nerede nasıl övüleceği, nasıl yerileceği konusunda da denge yok bizde, çünkü ilim yok. İlim olmayınca, bu söze de davranışa da ahlaka da yansır. Dolayısıyla bizim konumuz en basit şekliyle bilme konusu. Bu da önce İslam’ı, sonra dünyaya hâkim olan görüşü bilmek demektir.

Bu konuda bazı sembol isimleri değerlendirelim; biz sembol isimlerin şahsını değil fikirlerini tartışıyoruz. Abduh, Afganî için modernizmden etkilenmiş ve ilgili kavramları çok rahat kullanmışlardır diyebiliriz. Elbette âlim değildirler diyemeyiz ama eksikleri vardır ve çoktur, bu işi yanlış yapmışlardır diyebiliriz. Örneğin Abduh, Fil Sûresi’nin tefsirinde atılan siccil taşlarını çiçek mikrobu olarak yorumlamıştır. Bu yalnız üslupta değil aynı zamanda içerikte de etkilenmeyi gösterir.

Bunlardan sonra Kutub ve Mevdudi geliyor. Bunlar kendilerini bu etkilenmişlikten büyük ölçüde kurtarmışlardır. Mevdudi için üslupta kısmen etkilenme olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin “İslam bir teo-demokrasidir” demiştir. Fakat bu içerikte değil üslupta etkilenmişliktir. Fakat ben bunu Mevdudi gibi bir âlim için ciddi bir sorun olarak görüyorum. Zira bu onun, Gazali’nin yaptığı tasnifi yapamadığını gösterir. Teo-demokrasi kavramsallaştırması doğru değildir ve “Demokrasi hevâya uyma rejimidir” ifadesindeki netlik bunda yoktur. Fakat Kutub için bunu söyleyemeyiz. Kutub üslupta daha çok hassasiyet göstermiştir. Mevdudi’ye göre bu konuda daha başarılıdır. Yine de Kutub için de kusursuz diyemeyiz. Onun da ilk yıllarında bu etkilenme vardır. Örneğin “İslam’da Soysal Adalet” kitabı bunlardan birisi, nispeten “Yoldaki İşaretler”deki “Medeniyet İslam’dır” bölümünde hem başlık hem de içerikteki bazı ifadeler eleştirilebilir. Aynı zamanda Fizilâl’de İslam için, “İnsanın hürriyetini kazandığı tek din” demiştir. Buradaki kastı farklı olsa da, bu kelimeler farklı şeyler akla getirir. Yani bu etkilenmişlikler ikinci dönemde de var. Abduh, Afgani’den sonra Mevdudi, Kutub’a doğru azalan bir şekilde mevcut.

Ercümend ÖZKAN bu tür kavramlara karşı çok hassastı. Yine de, bazı etkilenmeler olmuştu. Mesela bir örnek vereyim; İktibas’ta “Islah” kavramı işlenirken, Ercümend ağabey, daha önce “devrim” kelimesini birçok yerde kullanmasına rağmen, “Bu kelimeyi kullanmayalım, bu başkalarına ait bir kelime, bizim kullanmamız gereken kelime ‘Salihlik’tir” diyor. Yani yeniden bir tahlil yapmış, daha önceki söylemindeki bir kusuru görmüş ve düzeltmiştir. Bu konuyla ilgili bir başka örnek de Amerika’daki başkanlık sisteminin İslam’a daha yakın bir sistem olduğunu söylemesidir, bunu kavram olarak da yazmıştır. Burada kasıt farklı olsa bile yine de hassas olmak gerekir. “İran İslam Cumhuriyeti” kurulduğunda ‘cumhuriyet’ kelimesini bizde ilk eleştirenlerden biridir Ercümend ÖZKAN. İslam devletine böyle ad konulmaz demiştir. Arapça cumhur kelimesi topluluk anlamına gelse de bu kelime artık batıdaki republic’in Arapçadaki karşılığı haline gelmiştir. Eğer sen “Benimki de cumhuriyettir” dersen, o etkilerden sıyrılamıyorsun. Dolayısıyla üslup ideolojik tartışmalarda çok önemlidir. Bu aynı zamanda ilmî yetkinlik göstergesidir.

Ali Şeriati de bu konuda ekstra bir örnektir. Kutub ve Mevdudi’nin yapamadıklarını (veya gündemlerine almadığı bir şeyi) yapmaya çalışmıştır. Diğerlerine göre batıya çok daha yakın ve aşina olmasına karşın -özellikle özgürlük konusunda- batıdan etkilenmiştir. Batıyı İslam’ı baz alarak eleştirmiştir. Bilgi konusunda, kişinin önce İslam’ı sonra da dünyaya hâkim olan görüşü çok iyi bilmesi gerektiğini söylemiştik. Seyyid Kutub ve Mevdudi, İslam’ı iyi bilmelerine karşın, batıyı o kadar derinlemesine bilmiyorlardı. Ali Şeriati’de batıyı çok iyi bilmesine rağmen İslam’ı Kutub ve Mevdudi kadar iyi bilmiyordu. Bunlar değişik düzeydeki eksikliklerdir. Bu kişiler aslında âlim hüviyetine sahip kişilerdir (Kusursuz âlim olmaz o da ayrı konu ama ‘otorite’ olacak âlim diyelim). Yani bu kişiler bir düşünce sistemi ortaya koymuşlardır.

Bu düzeydeki ulemâ, fıkhî sorunları çözmekle uğraşmak yerine, ideolojik sorunlar üzerinde yoğunlaşır. Bu da önce İslam’ın ideolojik yönlerinin sonra da batının ideolojik yönlerinin iyi bilinmesi demektir. Daha önce sembol isimlerde iki yönden eksiklikleri söyledik. Ortaya çıkacak âlimin iki yönden de üst düzey olması gerekir. Böyle ulemâ yetiştirilebilirse yol kat edilebilir. İslam’ın potansiyeli fiilen ortaya çıkıp, toplumun her kesimiyle bağlar kurulur. Hak din, batıl ideolojiden daha hızlı ve etkili yayılır. Fakat bunu ideolojik bir üslupla yapmak gerekiyor. Bu, moderniteyi yenme üslubudur. Modernite de mağlup edilince, İslam’ın karşısında hiçbir rakip kalmayacaktır. Bundan sonra, kiliseye giden sıradan bir Batılı insan bile, Kur’an’ı anlama çabası gösterecektir. Çünkü ideolojisi mağlup olmuştur. Onların entelektüelleri de Kur’an’ı bir de ideolojik açıdan okuyacaktır. Yani sıradan bir insan bile rahatlıkla bu etki alanına girecektir. Bütün bunlar, -asgari- bir tek âlimin çıkarılması ile mümkün olur. Bu gelişmeler de planlı çalışmayla ortaya çıkar. Planlı çalışma, bilgi birikiminin, belli kitapların yayımlanması ile olur. Bu şekilde önemli bir aşama kat edilir ve böylece tartışmalar sağlam bir zemin üzerinde yapılır. İddialar tam olarak ortaya konur, hak olan hâkim olur.

Tüm bunlar da bize bağlıdır. Biz kusurlarımızı giderirsek, yetkinleşirsek, ‘ilimde otorite olmuş’ âlimi ortaya çıkarabilirsek, ideolojik düzeyde bir üslup kullanarak bu dini insanlığa sunabilirsek, bizim önümüzde kimse duramaz, bunun süresi önemli değildir, fakat olmazsa, bu durum çağlar boyu sürer gider. Firavunlar da uzun yıllar iktidar oldular, bir Musa çıkmazsa bu böyle devam eder. Bunun için Musa’nın çıkması gerekiyor, Musa çıktıktan sonra, Firavun “Ben sizin yüce rabbinizim” dese dahi, Musa’nın karşısında duramaz. Ama ortada Musa yok, Musa’yım diyenler var, bu da böyle sürüp gidiyor.

Bu yolda da ulemânın sorumluluğu çok daha fazladır. Abduh, çiçek mikrobu derse ondan sonra gelenler ne mikroplar arar! Hz. Muhammed “Hud Sûresi benim saçımı ağarttı” demiştir. Neden? Mekke’de en ağır şartlarda bile, “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol” deniliyor. Bu ağır bir sorumluluktur.

Tartışmalar, sistematik bir biçimde olmalı, bilgiler havada uçuşan şeyler olarak kalmamalı, bu da bilginin tasnifiyle mümkün olur. Bu yolda az da olsa ilerlesek de, sorun henüz çözülmüş değildir. Sorun çözülmediği için de, uzun vadede olması gereken şeylere ilişkin, bu günden erken davranmamak gerektiğini söylüyorum. Bu da bazı kişiler tarafından eylemsizlik olarak adlandırılıyor. Bu tanımlamayı yapanlar daha çok sokağa çıkmış olanlardır, çünkü bu kişiler, sorunların eylemle çözüleceğine inanmaktadırlar. Fakat ben buna inanmıyorum, hiçbir zaman teorik sorunlar eylem yoluyla çözülmez. Teorik sorunlar teorik, itikadî sorunlar itikadî, amelî sorunlar da amelî olarak çözülür. Dolayısıyla sokağa çıkarak itikadî ve ilmî birikim gerektiren sorunları çözemezsiniz. Bir toplulukta kişiler eylem-teori ilişkisini doğru kurmalıdır.

Bunun gençliği ilgilendiren kısmı da önemlidir. Gençlik hem aktiftir, hem bilgiye açıktır. Daha çok ve daha rahat okur. Yetişkinlerin iş-güç, aile sorumluluğu zamanlarını alır, gençte o tür şeyler fazla olmaz, daha aktif çalışır. O yüzden gençler daha çabuk sonuca ulaşabilir, fakat hata yapma noktasında da yetişkinlere göre de daha çok hata yapabilirler. Toplum her iki avantajı değerlendirebilirse daha hızlı yol alır.

…

Söyleşi için M. Kürşad ATALAR’a teşekkür eder, çalışmalarının devamını dileriz. Allah kendisinden razı olsun.


 Röportör: Furkan ALAN   


Destek: Furkan ÖZTÜRK

Özgün Yürüyüş